مدل تکامل فضايي

 اين مدل توسط دکتر ايران غازي[1] استاد گروه جغرافيا دانشگاه اصفهان تبيين شده است که در اينجا به اختصار ارائه مي گردد.[2]نقطه شروع اين مدل شامل وجود يك ناحيه پرجمعيت و ناحيه هايي است كه در آنها مقصدهاي بالقوه گردشگري وجود دارد، اما گردشگري در آنها توسعه نيافته و خدمات حمل و نقل بين آنها هم منحصر به جاده هايي است كه براي مقاصد ديگر احداث شده است .

تكامل فضايي گردشگري در اين مدل در چهار مرحله صورت مي گيرد. مرحله اول با سفر تعداد محدودي از گردشگران آغاز مي شود(شكل 1 ). اين گردشگران از نوع گردشگران يك منظوره ، چند منظوره و يا كساني هستند كه داراي قدرت اقتصادي مي باشند، انگيزه سفر اين گردشگران ، حس كنجكاوي يا علاقه به شناخت فرهنگ ها و نظير اينها مي باشند(غازي،46:1379).

شكل 1 ـ مرحله اول فرآيند فضايي توسعه گردشگري

در مرحله دوم با افزايش شمار گردشگران، خدمات گردشگري در نواحي انتخاب شده افزايش يافته و بالطبع اثرات اقتصادي مهمي را برجاي مي نهد(شكل 2). در اين مرحله چرخه حيات گردشگر روستايي شكل مي گيرد و سرمايه گذاراني كه آمادگي دارند با تدارك زمينه هاي جديد، وارد بازار گردشگري مي شوند و خدمات مستقيم مربوط به سفر و تسهيلاتي اضافي رادر مقصدها تدارك مي بينند و سپس فروش آن را به گردشگران آغاز مي كنند.

شكل2   ـ  مرحله دوم فرايند فضايي توسعه گردشگري

درمرحله سوم باتوسعه اولين سكونتگاه هاي تجاري ـ گردشگري، تحولاتي در ناحيه مقصد شكل مي گيرد و دريك كنش پذيري گردشگري در ابعاد اجتماعي ميل به سفر در يك بعد در نواحي اوليه ارضا شده و تجربه گردشگري روستايي به سطح بالايي مي رسد(شكل 3).از بعد ديگر با عدم ارضاي گردشگران مشتاق ناشناخته ها (از همان گردشگراني كه در مرحله اول به نواحي اوليه سفر نمودند) نواحي ديگر، بخصوص نواحي مجاور در منطقه گردشگري را براي به دست آوردن تجربه جديد گردشگري روستايي انتخاب شده ودر يك پراكنش فضايي نواحي تازه به مقصدهاي جريان گردشگري روستايي افزوده مي گردد. كه اين خود سبب شكل گيري چرخه حيات گردشگري در نواحي جديد مي شود.

شكل3  ـ  مرحله سوم فرآيند فضايي توسعه گردشگري

اين امر در سه مرحله فوق به صورت مداوم تكرار شده تا در مرحله چهارم توسعه فضايي گردشگري تمامي منطقه گردشگري را در بر مي گيرد. در همين حال نواحي اوليه به بالاترين سطوح توسعه مي رسد. از اين رو با شكل گيري فضاهاي مختلف براي گونه هاي گردشگري و چندگانگي جاذبه ها براي تجربه گردشگري، جريان گردشگري به صورت صعودي افزايش يافته و چرخه حيات گردشگري دردورهاي ممتدخود آثاراقتصادي مختلفي را شكل مي دهد(شکل 4).

شكل  4 ـ  مرحله چهارم فرايند فضايي توسعه گردشگري

در رابطه با اين مدل به نظر مي رسد با تركيب سه عامل مهم گردشگر، فعاليت هاي گردشگري و جامعه گردشگرپذير و نيز استفاده از مدل هايي به شرح زير 1 ـ مدل فضايي نواحي جلب گردشگري و مقصدها 2 ـ مدل توزيع فضايي تقاضاي گردشگري كه همراه و به شرط رشد اقتصادي در نواحي مبدا است 3 ـ مدل چرخه حيات توليد، نوعي چارچوب كلي فراهم ساخته كه امكان نمايش فضايي توسعه گردشگري را در بعد زماني و الگوي فضايي ميسر مي سازد.

---

[1] - دکتر ایران غازی از سال ها پیش در رابطه با گردشگری به عنوان یکی از گرایش های تحقیقاتی خود مقالات و پروژه های متعددی را انجام داده و راهنمایی پایان نامه های را در رابطه با گردشگری برعهده داشته است. به جا می باشد که سپاسگزاری خود را از ایشان ابراز دارم چرا که به پیشنهاد و راهنمایی ایشان در دوره کارشناسی ، تحقیق پیرامون گردشگری را به عنوان گرایش تحقیقاتی خود برگزیدم.

[2] ـ برای اطلاع بیشتر پیرامون این مدل به ماخذ زیر رجوع کنید:

ـ غازي، ايران (1379): نگرش تحليلي بر مدل تكامل فضايي در برنامه ريزي توسعه گردشگري، مجله دانشكده ادبيات و علوم انساني دانشگاه اصفهان، شماره 23-22

مديريت گردشگري

مديريت گردشگري محور فعاليت خود را توجه به اصول اخلاقي انساني، اجتماعي ـ فرهنگي، حفاظت از ميراث تاريخي (طبيعي و انساني) قرار داده و ما از آن به نام مديريت خوب گردشگري[1]  نام مي بريم،که سرآغازي براي پايداري سيستم گردشگري است (بوفي فيس،1380، صص 147- 144 ). معمولاً براي تدوين چهارچوب برنامه ريزي و مديريت با تدوين سياستها و استراتژي ها (چه نوع گردشگري براي کدام مکان با در نظر گرفتن ساختارهاي خدماتي و تسهيلاتي آن)، ضمن تعيين هدفها و نتايج مورد نظر مشخص مي گردد.در واقع دست يافتن به توسعه و مديريت گردشگري موفق و منسجم همان قدر به عناصر اثربخش سازماني متکي است که به سياست توسعه گردشگري، برنامه ريزي عيني و  نظارت از تاثيرات آن ؛ لذا تدوين و تعيين نقش دولت و بخش خصوصي در توسعه و مديريت گردشگري نقش اساسي دارد.

هر چند که وجود سازمان ملي گردشگري (NTAs) مستقل در کشورها که مجري سياستهاي دولت مي باشد از ضعف مديريت و ناهماهنگي در امور گردشگري مي کاهد، اما اين سازمان به دليل ماهيت کارکردي و وابستگي اش (مشکلات سازماني و تفکييک وظايف ناشي از ساختارهاي سياسي اداري کشور، ضعف و يا عدم ساختار مناسب در امور گردشگري، تعدد مراکز تصميم گيري و مرتبط در امور گردشگري، واگذاري قسمتي از مسئوليت ها به ساير وزارتخانه ها و... ) عمدتاً در زمينه بازاريابي و تبليغات گردشگري (بيش از50 درصد از فعاليت هاي گردشگري) مي باشد؛ هرچند که سازمان جهاني گردشگري (WTO) وظايف سازمان ملي گردشگري را در پنج گروه اصلي (1- مديريت عمومي بر مسافرت و گردشگري 2-  برنامه ريزي و توسعه گردشگري در سطوح مختلف ملي، منطقه اي و محلي 3- تحقيق 4-  آموزش و پرورش 5- تبليغات و بازاريابي ) دانسته است (چاک. واي.گي، 1382،صص 362- 367). بر اين اساس با توجه به موانع سازماني و عدم مديريت يکپارچه گردشگري، ضعف استفاده از مشارکتهاي مردمي در امور گردشگري و نظير اينها از جمله ضروريات بازنگري در مديريت گردشگري است.

چهارچوب سازماني دستگاه دولتي متولي امور گردشگري

 

ماهيت گردشگري (چون گردشگري يک فعاليت چند بخشي است و لازم مي آيد که حداکثر هماهنگي ميان اداره ملي گردشگري و ساير ادارات و دواير دولتي مرتبط و ميان بخشهاي عمومي و خصوصي حفظ شود) به گونه اي است که نمي توان به طور دقيق بر بخشهاي اقتصادي کشورهاي مختلف به طور يکسان به کار برد. لذا با ايجاد کميته مشورتي گردشگري، مرکب از نمايندگان سازمانها و ادارات دولتي، بخش خصوصي و ساير سازمانهاي مرتبط براي اداره ملي گردشگري در سايه مديريت يکپارچه گردشگري، مي توان به بهترين وجه به اين مهم دست يافت (سازمان جهاني گردشگري، 1379: 62).

---

[1] - Good Management Tourism

پدیده شناسی و گردشگری

كلمه (( پديده شناسي )) ، از دو كلمه يوناني Phainomenon به معني ( ظاهر ) و logos به معني ( منطق يا كلمه ) گرفته شده است ، لذا نام تحقيق منطقي مي باشد كه كنه ماهيت ظواهر را كشف مي كند ( استوارت 1990 ) . ظاهر هر چيزي است كه فرد از آن آگاه است ، و پديده شناسي مرتبط با موضوع آگاهي مي باشد . بنابراين هر چيزي كه در آگاهي ظهور مي يابد محدوده موجهي براي تحقيقات پديده شناسي مي باشد . پديده شناسي روش هاي كمي علوم طبيعي را كه با آگاهي به عنوان هدف برخورد مي كنند مردود مي شناسد چرا كه اين در ميان ديگران صفحه 866 در طبيعت هدف نبوده و زيرا پديده هاي محسوسي وجود دارند كه نمي توان با آنها به ميزان كافي از طرق روش هاي كمي علوم تجربي رفتار كرد ( اسپيلبرگ 1965 ) . تحقيق پديده شناسي با ] درون مايه [ محتوي آگاهي ( هر گونه محتوي ممكن ) به عنوان اطلاعات معتبري براي پژوهش آغاز مي گردد( استوارت 1990 ) ، و منحصرا بر هم هدف و هم موضوع تجربه متمركز نمي شود ، اما متمركز آن بر نقطه اي است كه فرد ] همبستي [ و آگاهي به هم مي رسند .

در نتيجه روش پديده شناسي داراي مزاياي غير قابل انكاري در مطالعه تجربه گردشگري مي باشد . اولاً ، گردشگري موضوعي انساني بوده و مطالعه آن مستلزم روشي چون پديده شناسي مي باشد كه تحقيقات خود را فقط به حقايق ] ماترياليستي [ ماديگري محدود نمي كند . دوماً ، به علت اينكه تجربه (( ادراك احساس شده )) مي باشد ، هر كس بايد مشاهدات شخصي خود از پديده اي كه تجربه كرده است را بيان كند . با دستيابي به اين اطلاعات ، فرد محقق هنگام رويايي با داده هاي ناشناخته در مورد مناظر متنوع در تجارب گردشگري انعطاف پذيري خويش را نشان مي دهد ( توناز 1962 ) . ديدگاه درون نگري روش پديده شناسي محقق را قادر مي سازد تا ابعاد زير ساخت آن را مشخصص سازد . به هر حال در پژوهش هاي گردشگري اين روش به ميزان زيادي مورد بي توجهي قرار گرفته است ( دن و كوهن 1996 ) . مطالعات كمي كه جنبه پديده شناسي گردشگري را مورد بررسي و كاوش قرار داده اند ، نظري مي باشند ( كوهن 1979 ، منل و ايسو آهولا 1987 ) ، و يا مانند بعضي پژوهش ها در مورد تجارب طبيعت دست نخورده فقط بر حواشي موضوع متمركز هستند ( دانكل 1994 ، موريسون 1986 ، پاتر 193 ) . بنابراين استفاده از روش پديده شناسي تا اندازه اي اين غفلت در پژوهش گردشگري را جبران خواهد كرد .

TBD چيست؟

فضامندي گردشگري در چارچوب محصول اجتماعي مكان و توليد فضا به عنوان تجميع كاركرد گردشگري شهري مدنظر قرار مي گيرد. از اين رو در تبلور مكاني فضامندي گردشگري در همتنيدگي تسهيلات و خدمات مورد نياز گردشگران و كاركردهاي بخش عمومي و خصوصي در مفهومي از TBD  قابل بررسي است.

 مفهومTBD   ، « بخش تجارت گردشگري »[1] توسط گتز (1993) براساس تحقيقاتي كه در آبشارهاي نياگارا ، نيويورك و انتاريو انجام داد ، مطرح گرديد. اين اصطلاح براي توصيف بخشي از شهر بكار مي رود كه در آن جاذبه هاي مورد علاقه بازديدكنندگان و خدمات مورد نياز به همراه كاركردهاي CBD در يكجا قرار مي گيرند.بر اين مبنا TBD تبلور توليد فضايي گردشگري در شهر مي باشد ، كه پيرامون استفاده گردشگران و گذران اوقات فراغت مصرف مي شود ، فضايي عادي و واقعي كه به وسيله سرمايه داري تحت سيطره مي‏باشد. شكل گيري TBD خود ناشي از خواست گردشگران نيز مي باشد زيرا آنها خواستار آن هستند كه هتل ها در مكاني نزديك جاذبه ها شهري مكانيابي شوند و به همراه آن خدمات مورد نياز همچون حمل ونقل نيز در رابطه با دسترسي و آسايش آنها در يك مكان فراهم آيد.اين در حالي است كه كاركردهاي CBD نيز با تجميع اين خدمات و تسهيلات  شكل گيري ديگر خدمات جنبي و زمينه هاي لازم براي توسعه ان را فراهم مي آورد. بر اين مبنا TBD كانون فعاليت هاي گسترده گردشگري مي باشد و در ان مشاغل گروه سوم يعني  خدمات در رابطه با گردشگري داراي درصد بالايي مي باشد. در اين مكان تمركز امور اداري ، خدماتي ، مالي و بانكي ، بيمه و آژانس هاي مسافرتي در رابطه با خدمات دهي به گردشگران مي باشد. در اين ميان حجم اطلاعات پيرامون گردشگري و براي گردشگري در پيوندي با ارتباطات حاصل از تمركز خدمات در TBD افزايش مي يابد.شكل زير نشان شماي تصويري از  TBD  مي باشد.

اجزاء شكل دهنده بخش تجارت گردشگري (TBD)

---

[1]- Tourism Business District